Феномен відчуження є актуальною проблемою сучасності, що набуває нових форм у контексті глобалізаційних, цифрових та соціальних змін. Його дослідження потребує глибокого філософського аналізу, спрямованого на осмислення втрати людиною зв’язку з собою, суспільством і світом, а також на формування нових підходів до розуміння сучасного людського буття. Метою роботи було простежити історико-філософську еволюцію поняття «відчуження», окреслити основні етапи його розвитку та проаналізувати сучасні інтерпретації у контексті глобальних цивілізаційних змін. У дослідженні використано історико-філософський аналіз, компаративний і герменевтичний методи, а також міждисциплінарний підхід, що дозволив інтегрувати філософські, соціологічні, культурологічні й політологічні підходи до вивчення феномену відчуження. У процесі роботи встановлено, що поняття відчуження еволюціонувало від античних уявлень про втрату космічної гармонії через людське існування до середньовічної інтерпретації як розриву з Богом. У Новий час відчуження набуло політико-правового значення (Т. Гоббс, Дж. Локк, Ж.-Ж. Руссо), а в XIX столітті отримало глибоке філософське осмислення в працях Г. Гегеля, Л. Фейєрбаха, К. Маркса. У XX-XXI століттях відчуження розглядається в соціально-культурних, психологічних і технологічних площинах, включно з явищами цифрової ідентичності, постгуманізму та алгоритмічного контролю. Практичне значення дослідження полягає в можливості його застосування у сферах соціальної філософії, культурології, політичних наук, освітньої діяльності, а також для розробки концепцій протидії сучасним формам соціального, політичного і цифрового відчуження
Феномен відчуження в історико-філософському дискурсі: еволюція концепту та сучасні інтерпретації
Анотація
Ключові слова
духовність; історичний розвиток; самовідчуження; соціокультурна ситуація; суспільство
[1] Baudrillard, J. (1994). Simulacra and simulation. Ann Arbor: University of Michigan Press.
[2] Beck, U. (1992). Risk society: Towards a new modernity. London: SAGE.
[3] Bhabha, H.K. (1994). The location of culture. London: Routledge.
[4] Braidotti, R. (2017). Posthuman knowledge. Cambridge: Polity Press.
[5] Choquet, P.L. (2021). Alienation and the task of geo-social critique. European Journal of Social Theory, 24(1), 105-122. doi: 10.1177/1368431020926113.
[6]Dodonova, V., Dodonov, R., & Maidaniuk, I. (2024). Hierarchy of identities in modern humanitarian discourse. Humanities Studios: Pedagogy, Psychology, Philosophy, 12(2), 252-261. doi: 10.31548/hspedagog15(2).2024.252-261.
[7]Esposito, R. (2011). Immunitas: The protection and negation of life. Cambridge: Polity Press.
[8]Fanciullo, J. (2025). Alienation, engagement, and welfare. The Philosophical Quarterly, 75(1), 40-60. doi: 10.1093/pq/pqad115.
[9]Feuerbach, L. (1986). Principles of philosophy of the future. Indianapolis-Cambridge: Hackett Publishing Company.
[10] Freud, S. (1976). Psychology of the unconscious. Zurich: Ex Libris Book Club.
[11] Fromm, E. (2013). To have or to be?. London, New York: Bloomsbury.
[12] Han, B.-C. (2015). The burnout society. Stanford: Stanford University Press.
[13] Hayles, N.K. (1999). How we became posthuman: Virtual bodies in cybernetics, literature and informatics. Chicago: The University of Chicago Press.
[14] Hegel, G.W.F. (2018). The phenomenology of spirit. Cambridge: Cambridge University Press. doi: 10.1017/9781139050494.
[15] Heidegger, M. (1962). Being and time. Oxford: Blackwell Publishers Ltd.
[16] Hobbes, T. (1651). Leviathan, or the matter, forme, and power of a common-wealth ecclesiastical and civil. London: Printed for Andrew Crooke.
[17] Jing, Z. (2024). The enigma of survival: The сoncept of “Alienation” and its cultural interpretation. Journal of Humanities, Arts and Social Science, 8(4), 883-890. doi: 10.26855/jhass.2024.04.011.
[18] Liu, Z.W. (2022). Marcuse’s utopian transcendence of “One-way man”. Theory Horizon, 7(10), 30-36.
[19] Locke, J. (1823). Two treatises of government (Vol. V). London: Printed for Thomas Tegg.
[20] Ma, L. (2024). Alienation in the digital age: Philosophical reflections and exploration. Philosophy and Social Science, 1(9), 62-66. doi: 10.62381/P243911.
[21] Marcuse, H. (1991). One-dimensional man: Studies in the ideology of advanced industrial society. London and New York: Beacon Press.
[22] Marx, K., & Engels, F. (2022). The German ideology. Paris: Foreign Languages Press.
[23] Marx, K. (1970). Critique of Hegel’s “Philosophy of right”. Cambridge: Cambridge University Press.
[24] Marx, K. (2007). Economic and philosophic manuscripts of 1844. New York: Dover Publications.
[25] Osborne, T.M. (2014). Human action in Thomas Aquinas, John Duns Scotus, and William of Ockham. Washington: Catholic University of America Press. doi: 10.2307/j.ctt5vj8fm.
[26] Øversveen, E., & Kelly, C.A. (2023). Labour, capital and the struggle over history: Reconstructing Marxist class theory from the standpoint of alienation. European Journal of Social Theory, 26(3), 317-334. doi: 10.1177/13684310221129981.
[27] Pateman, J. (2022). V.I. Lenin on Alienation. Critical Sociology, 49(2), 185-200. doi: 10.1177/08969205221080552.
[28] Rousseau, J.-J. (1998). The social contract. London: Penguin Classics.
[29] Samuel, J. (2023). Alienation and the metaphysics of normativity: On the quality of our relations with the world. Journal of Ethics and Social Philosophy, 26(1), 158-191. doi: 10.26556/jesp.v26i1.1889.
[30] Santiagu, M.K. (2024). Understanding alienation: A marxian perspective. Journal of Emerging Technologies and Innovative Research, 11(3), 88-95.
[31] Sartre, J.-P. (2004). Critique of dialectical reason (Vol. 1). London, New York: Verso.
[32] Schweitzer, A. (2005). Essential writings (Modern spiritual masters). New York: Orbis Books.
[33] Stiegler, B. (2019). The age of disruption: Technology and madness in computational capitalism. Cambridge: Polity Press.
[34] Zuboff, S. (1989). In the age of the smart machin. New York: Basic Books.